फिर्याद

  • FIR म्हणजे First Information Report, — प्रथम खबर अहवाल.
  • CrPC चे कलम 2(ड) नुसार फिर्याद Complaint म्हणजे ज्या वेळेस एखादी व्यक्ती तोंडी अगर लेखी मॅजिष्ट्रेटकडे तक्रार करते की, एखाद्या व्यक्तीने, मग तो ज्ञात असो अगर अज्ञात असो, अपराध केला आहे आणि त्या संदर्भात संहीतेप्रमाणे कार्यवाई करावी, हा हेतु असतो.
  • (पण यात पोलीस अहवाल येत नाही.)  
  • ज्या व्यक्ती विरूद्ध गुन्हा घडला त्याने किंवा ज्याला गुन्हा घडल्या बाबात माहीती झाली आहे त्याने फिर्याद ध्यावी.
  • FIR हा अत्याचाराला सामोरे जाणाऱ्या व्यक्तीनेच नोंदवावा असे नाही, तर अत्याचाराला सामोरे गेलेल्या व्यक्तीच्या वतीने त्याचे नातेवाईक, पालक, मित्र मैत्रिणी देखील FIR  नोंदवू शकतात.
  •  
  • दखसपात्र गुन्हा घडल्याची वर्दी पो.स्टे. चे अधिकार्यास लेखी किंवा तोंडी देने.
  •  जेव्हा माहिती तोंडी स्वरूपात दिली जाते तेव्हा ती माहिती लिहून त्याचे तक्रारीत रूपांतरीत करणे ही पोलिसांची जबाबदारी असते.
  • गुन्ह्याची माहिती देणाऱ्या व्यक्तीचा जबाब तिच्याच शब्दात लिहणे आवश्यक आहे. तक्रार व जबाब लिहून झाल्यावर माहिती देणाऱ्या व्यक्तीस जी भाषा कळते त्या भाषेत समजावून सांगून त्यावर सही घेणे आवश्यक आहे.
  • सदर वर्दी संबधित अधिकारी लेखी लिहुन घेईल, त्यावर वर्दीदाराची सही/अंगठा घेईल.
  • दखलपात्र गुन्ह्याची फिर्याद नोंदविल्यावर FIR ची  प्रत फिर्यादीस विनामूल्य देण्यात येईल. फौजदारी प्रक्रिया संहिता कलम 154 (2)
  • तुम्हाला तक्रार कोणत्याही पोलीस स्थानकात नोंदवता येतो, ज्या हद्दीत गुन्हा घडला त्याच हद्दीतील पोलीस स्थानकात गुन्हा नोंदवा अशी सक्ती पोलिस करू शकत नाहीत. तक्रार नोंदवून ती योग्य त्या पोलीस स्थानकात वर्ग करण्याची जबाबदारी पोलिसांची आहे.
  • अशा FIR ला झीरो एफ. आय. आर. (Zero FIR) असे म्हणतात. (मुंबई पोलिस कायदा, भाग 3 कायदा के. 119 (अ).
  • अदखलपात्र गुन्ह्याची तक्रार मुंबई पोलिसांच्या वेबसाईटवरूनही करता येते.
  • CRPC 154(1) अन्वये  अत्याचारपीडित व्यक्ती स्त्री असेल व ती स्वतः गुन्हा नोंदवत असेल तर प्रथम खबर अहवाल महिला पोलीस अधिकारी किंवा कुठल्याही महिला अधिकारी यांच्याकडून नोंदवला जावा. महिला पोलीस अधिकारी उपलब्ध नसल्यास पुरुष पोलीस अधिकारी यांनी महिला हवालदार यांच्या उपस्थितीत तक्रार नोंदवणे आवश्यक आहे.
  • पोलिसांकडे खोटा गुन्हा दाखल करणे हा गुन्हा आहे. गुन्हा दाखल करताना पोलिसांना खोटी अवास्तव माहिती देणे, त्यांची दिशाभूल करणे हा भारतीय दंड संहितेनुसार अपराध ठरतो. खोटा FIR देणाऱ्या व्यक्तीला दोन वर्षांची शिक्षा किंवा दंड ठोठावला जाऊ शकतो. किंवा या दोन्ही शिक्षा होऊ शकतात.
  • IPC कलम 142 नुसार ज्या पोलीस अधिकाऱ्याने खोटा FIR दाखल करून घेतला त्याच्यावर सुध्दा कारवाई होते, सदर अधिकारीना शिक्षा होवु शकते.
  • पोलिसांनी प्रथम खबर अहवाल नोंदवण्यास नकार दिल्यास अत्याचार झालेल्या व्यक्तीला कोर्टात दाद मागण्याचा अधिकार आहे. कोर्टाला तक्रारदाराची तक्रार योग्य वाटल्यास, कोर्टाकडून पोलिसांना CRPC कलम 156 (3) प्रथम खबर नोंदवण्याचा आदेश दिला जातो.
  •  
  • फिर्यादीच्या गोषवार्याची नोंद गुन्हा नोंद रजीष्टर मध्ये करावी.
  • आरोपीचे वर्णन, तो फिर्यादीचा  ओळखीचा  असल्यास त्याचे नाव गाव पत्ता लिहिवे, फिर्यादी व आरोपीचा नाते संबंध असल्यास फिर्यादी मध्ये तसा उल्लेख करावा.
  • पहित्या खबरीत नकारात्मक मजकूर लिहू नये.
  • एक पेक्षा जास्त आरोपी असत्यास प्रत्येक आरोपीचा सहभाग व कृत्याबाबत वेगवेगळी व स्पष्ट नोंद करावी.
  • मालमतेच्या गुन्ह्यात संबंधित मालमत्तेचे वर्णन, वजन, आकार, किंमत व ओळखीच्या खुणा लिहाव्यात.
  • शरीरा विरुद्ध च्या गुन्ह्यात वापरण्यत आलेल्या हत्याराचे वर्णनाची सविस्तर नोंद घ्यवी.
  • फिर्यादी हा अन्यभाषीक असत्यास दुभाषकाची मदत प्यावी व फिर्यादीस त्याच्या भाषेत प्रथम खबर समजवुन सांगावी, तसेच दुभाषकाच्या नावाची नोंद फिर्यादीत घेवुन, दुभाषकाचा वेगळा जवाब घ्यावा. त्याप्रमाणे नोंद घेवुन स्वाक्षरी प्यावी.
  • फिर्यादी मध्ये गुन्हा घडण्यास आवश्यक घटकांचा समावेश असावा.
  • घटना कोठे घडली ? कशी घडली ? केव्हा घडली ? का घडली ? कोणा कोना मध्ये घडली ? कोणत्या प्रकारे घडली ? या प्रत्येक माहितीची शक्यतो फिर्यादी मध्ये समावेश असावा. ( What, When, Who, Whom, Why, Where, Which, Whose, How, )
  • कलम 32 (1) :-काही वेळेस फिर्यादी जखमी अवस्तेत असताना फिर्याद लिहुन घेतली जाते. गुन्हा दाखल होतो व नंतर फिर्यादी मयत झात्यास सदर फिर्फद / जबाव मृत्युपूर्व जवाब मानण्यात येतो.
  • कलम 145 :- कोटत साक्ष देताना फिर्यादी विसंगत विधाने करतो , अशा वेळेस सरकारी वकील पहित्या  खबरीच्या मदतीने त्याला उलट प्रश्न विचारू शकतात.
  • कलम 154:- काही वेळेस सरकार तर्फेचा फिर्यादी कोर्टात अचानक फितुर होतो. अशा वेळेस पहिल्या खबरीच्या मदतीने उलट तपासणी करता येते.
  • कलम  156 :- दखलपात्र गुन्ह्याची पहिली  खबर मिळाल्या नंतर पोलिसांना कलम 156 नसार तपासाचे अधिकार प्राप्त होतात.
  • कलम 157:- पहिल्या खबरीचा वापर केसला बळकटी आनण्या करीता पूरक पुरावा म्हणुन केला जातो .
  • कलम 159 ;- दिलेली फिर्याद मोठी असते किंवा फिर्यादीची साक्ष उशीरा होते व त्याला सर्व तपशील आठवत नाही. अशा वेळी तो आधीची फिर्याद वाचानून आपल्या स्मरण शक्तीला उजाळा देऊ शकतो.
  • कलाम 74 :- पहिली खबर हा कलम ७४ नसार सार्वजनिक दस्तऐवज होतो. यामुळे कलम ७ नसार त्याचा दुय्यम पुरावा देता येतो. सार्वजनीक करता येतो.
     

Leave a Comment